ecotopianetwork

Aydınlanma, Modernizm, Bilimcilik ve Uzman Cehaleti – Enver Gülşen

“İnsanî gerçekliğe ilişkin modern çağın ortaya attığı bilgi iddiaları ve mükemmellik istenci hiç beklenmedik trajik sonuçlar doğurdu; bunlar söz konusu iddiaları maskaraya çeviren sonuçlardı. Modern felsefî antropolojiler, yeni bir insan yaratmayı hedefleyen dev teknolojileri haklandırmak uğruna, insanoğluna düşman bir tutum sergiliyorlardı. Bir zamanlar filozofların işi, bizzat kendi hayatları aracılığıyla, evrensel ölüm âkibetine nasıl dayanılabileceğini öğretebilmekti. Çağımızda ise, genellikle başkalarına yapılan katliâmlarin nasıl kabul edilebileceğini öğretmeye başladılar. Hem de hakîkat adına. Çağımızda kokuşmuşluklara, kapatılmalara ve hatta masum insanların katledilmesine hizmet eden şey, profesyonel düşünürlerin affedilemez tutumlarıdır. Bir tarafta özgürlük ve insan hayatının mükemmelleştirilmesi doğrultusunda dev kampanyaların yürütüldüğü, öte yandan ise bu hedefler uğruna binlerce canların telef edildiği bir dünya, bir anda gökten zembille gelmedi; anlı şanlı bildirgeler ve manifestolar böyle bir dünyanın habercileriydi. Bu dünya, kendi hedeflerinin değerliliğine kendisini inandırmak için, disipline edilmiş her aklın kutsadığı kelimeleri sürekli tekrarlıyordu.”

Yukarıdaki sözler modernizmin en önemli eleştirmenlerinden Foucault’a ait.

Batı düşüncesi Aydınlanma ile birlikte kendisine yeni bir rota çizmiştir. Bu rotada Tanrı merkezli bir dünya görüşünden, bütün bilginin referansının insan olduğu, insan merkezli bir dünyaya gelinmeye başlanmıştır. İnsan aklının edinilecek bilginin tek referansı haline gelmesi ve aklın amaçlara ulaşmak için kullanılan araçlarla tanımlanır hale gelmesi yeni bir egemenlik biçimi yaratmıştır. Bu egemenlik biçimi Adorno ve Horkheimer’in “Aydınlanmanın Diyalektiği”nde belirttiği gibi tümelin akıl yoluyla tikel üzerine egemenliği şeklinde yansımıştır. Bir anlamda tümelin, birey üzerinde bireyin aklını işgal etmesi olarak işlev görmesi olarak da anlaşılabilir. Heidegger’in “das man” kavramında belirttiği gibi, birey artik kendi varlığını tümelin kendisine öngördüğü roller harici tanımlayamaz hale gelmiştir. Bu, bir anlamda Aydınlanma’nın kendi ideallerine ihanetidir. Ancak bu ihanet Aydınlanma’nın kendi iç tutarsızlığından zorunlu olarak doğan bir sonuçtur.

Aydınlanma ideolojisinin ikinci büyük çelişkisi, doğayı insana tâbi kılmasıdır. Aydınlanma öncesi dönemde insan doğaya tabi iken, Aydınlanma ile birlikte doğayı insana tabi kılmak özne ile nesnenin kesin çizgilerle birbirisinden ayrılmasına da yol açmıştır. Bu yolla insan için doğa artık dışsal bir şey; fethedilecek, üstünde hükümranlık elde edilecek bir nesne haline dönmüştür. Doğa üzerine yapılan bilimsel çalışmalar da onun egemenliği için araç olabilecek bilgilerdir. Horkheimer’in dediği gibi, doğaya egemen olma isteği, doğanın bir parçası olan insanın, kendi üzerinde de egemen olması gibi bir çelişki yaratmıştır. Bilim ve teknoloji doğa üzerinde egemenlik kurmak için kullanılırken, biçimlendirilmeye çalışılan “aşkın özne” tipolojisi, ayni zamanda üzerinde egemenliğin konumlanması dolayısıyla insanın çöküşüne de zemin hazırlamıştır. Böylece insanın doğa üzerindeki egemenliği, insanin hem kendisinin, hem iç dünyasının, hem de doğanın üzerinde egemenlik kurması seklinde sonuçlanmıştır. Bu iktidar ilişkisi yine Adorno ve Horkheimer’in dediği gibi öznenin, bir bakıma nesnenin de yazgısını paylaşması gibi bir sonuç doğurmuştur.

Adorno ve Horkeimer, modern dönemde aklın, öznenin üzerinde toplumun ajanı olarak, bir anlamda öznenin üzerine takılmış bir protez gibi işlev gördüğünü belirtirler. Protez hem o bedene ait, hem de o bedende dışarının temsilcisi bir şey olduğu için, protez akıl modern iktidarın da bir aracı olarak işlev görür. Aydınlanma ideolojisinin ileri sürdüğü gibi akıl sadece özgürleşme ve ilerleme değil, aynı zamanda iktidar ve egemenlik de demektir.

Walter Benjamin modern dönemlerde insanın “hâlesini” yitirdiğini, biricikliğini kaybettiğini söylemiştir. Yani yeniden üretimin yaygınlaştığı bu modern çağda her insan bir diğerinin aynısı olmuş, aynı şeyleri düşünür, aynı şekilde yaşar hale gelmiştir. Foucault işte insanin geldiği bu noktada radikal bir çıkış yaparak “insanın ölümü”nden bahseder. Tanrıyı öldürerek, insanı yüceltme ve aşkınlaştırma niyetiyle işe başlayan Aydınlanma ideolojisinin ulaştığı noktanın insanın ölümü olması manidardır.

Modern toplumun en belirgin özelliklerinden birisi, hegemonya ve ikna süreçlerinin kültürel boyutunun, sistemin genel boyutu içinde gitgide daha yoğun yer almasıdır. Kültür endüstrisi denen şey kültürün kendisini değil, şeyleşmiş bir sözde kültür üretmektedir. Kültürün endüstrileşmesi, insanın da endüstri toplumu içinde bir endüstri ürünü gibi görülmesine dolayısıyla bir nesne haline dönmesine sebep olmuştur.

Modern toplumlarda aşırı uzmanlaşma, bütünlüklü bir dünya, bütünlüklü bir hakikat, bütünlüklü bir insan tasavvuru yapılmasının da önünde engeller oluşturmaktadır. Aydınlanma öncesinde bilginin konumu ile modern dönemlerde bilginin konumu da bu uzmanlaşmanın etkisiyle oldukça değişmiştir. Foucault’un dediği gibi eskiden filozoflar insanları kendi hayatları aracılığıyla ölümün trajikliğine hazırlamak gibi bir yükümlülük içindeyken; yani bilgi, varoluşun ve ölümün manasına odaklanan bütünlüklü bir şey iken, Aydınlanma ile birlikte bilgi bir iktidar ve tahakküm aracı haline gelmiştir. Hayatı ve insanı anlama niyeti kalmayan bilgi, doğayı ve insanı iktidarıyla yönetme ihtiyacına yönelince, uzmanlaşmalar da bilimin her alanında derinleşmeye başlamıştır.

Uzmanlaşma, bilimin her disiplininin bağımsız adacıklar haline donduğu bir yapıyı temsil eder. Her bağımsız adacığın kendi elde ettiği bilgiyi hakikatin kendisi sanması gibi bir yanılsama, zorunlu olarak, bilim adamı denen yeni-rahiplerin kendi bilgi iktidarlarını kutsadıkları bir yapıyı zorunlu kılar. Bilimsel disiplin adacıklarında kendi bilgisinin, hakikatin tümü olduğu yanılsamasına, bu bilgiyle kurulacak iktidarda pay sahibi olmak da eklenince, disiplinlerin kendi aralarında bile birbirine düşman olduğu, bütüncü bir bilgi felsefesinden habersiz yeni bir yapı oluşmaya başlamaktadır. Kendi disiplinine dışarıdan bakamayan, belirli bir metafizik ilkeden mahrum olan bu yeni-bilimcilerin oluşturduğu “din” ise bilimcilik olarak adlandırılabilir rahatlıkla.

Bilimcilerden oluşan bu yeni bilim adacıklarında, demokratik eleştirilerden bağımsız, yapılan eleştirileri ” senin akademik titrin ne?” diye aşağılamaya çalışan, çalıştığı disiplinin verili bilgilerine biat eden bir bilim adamı grubu çoğunluğu oluşmaktadır. Bu bilim adamı çoğunluğu, disiplininin kendisine verdiği bilginin iktidarından haberdar olduğu ve bu iktidarı kaybetmek istemediği için bu bilgiye bir din gibi sarılmak ve bu bilgiye yönelik hiçbir eleştiriyi kaldıramamak gibi bir tutuma sahip olmaktadır. Paradigmalarla ilerleyen bilim, aslında o disiplinin içinde, o disiplinin kurallarına muhalefet eden ve bu muhalefetle yeni paradigmalara zemin hazırlayan bir avuç insan ve bu bir avuç insanin bulduğu paradigmaya itaat eden, iman eden çoğunluktan ibaret bir yapıdır.

Evrim teorisine iman eden biyologları düşünelim. Evrim teorisinin yanlışlığı, doğruluğu bir yana, evrim teorisinin getirdiği iktidar yapılarının bilincinde olan, o bilimsel adacığın konformizminden ve iktidarından memnun olan biyologlar evrim teorisini tartışma yönünde disiplin içi muhalefetleri bile engizisyon mahkemesi gibi yargılamaktadırlar. Hele ki disiplin dışı bir muhalefet bu yeni-bilimcilikte söz konusu bile edilemez. Çünkü yeni bilimcilik, akademik iktidar araçlarıyla, bilginin özgürleşmesi gereken yapısına değil, iktidarın aracı olan ve belirli bir paradigmaya biat eden yapısına uygun hareket etmektedir. Mesela bir kişinin Heidegger konusunda okuduğu şeyler çok olabilir; üzerine duşunmuş, üzerine tartışmış olabilir ama felsefede “Heidegger üzerine doktora”nız yoksa akademik dünyada ciddiye alınmamak gibi bir tehlikeye açıksınız demektir. Buna, ünvan fetişizmi denebilir. Modernizmin ve modern bilimin en belirgin özelliklerinden birisi de bu ünvan fetişizmidir.

Bilimsel disiplin adacıklarının birbirlerine düşmanlığı, bilgiyi bütüncül olarak ele almak ve bütüncül bir yapıdan hakikate varabilmek imkânını da toptan yok eder hale gelmiştir. Bu yapı sonuç itibariyle kendi disiplin adacıklarına mahkum ( ama bunlara imanlı mahkumlar demek daha doğru), kendi disiplini konusunda felsefe yapabilecek, o disiplinin bilgisine dışarıdan bütünlüklü ve ilkeli bakabilecek ve eleştirebilecek kapasiteden yoksun bir bilim adamı profilini ortaya çıkarmaktadır. Toplumda bolca gördüğümüz, kendi uzmanlık alanının verili bilgisine hakim ama onu eleştirmekten aciz, o disiplinin içinden herhangi bir bilgiye yönelik eleştiride saldırganlaşan, ultra küçük alanlarda uzman ama bunun dışındaki tüm alanlarda zırcahil bir bilim adamı profili ortaya çıkmaktadır.

Uzmanlaşmış cahillerin çoğunlukta olduğu bilimci yapı öyle radikal bir yapıdır ki, kendi disiplinine yönelik bir eleştiriye maruz kalan bilim adamı büyük bir fanatiklikte saldırıya geçebilmektedir. Çünkü bilim ve bilgi artik “insanı yapan, olduran” araçlardan birisi değil, o bilimle uğrasan bilim esnafının iktidar kurma aracıdır. O iktidarlardan kolay feragat etmek istememek ise modern bilimcinin en belirgin özelliği…

Okumalar:

Aydınlanmanın Diyalektiği – Adorno, Horkheimer

Akıl Tutulması – Theodor Adorno, Max Horkheimer

Bilginin Arkeolojisi – Michel Foucault

Felsefe Sahnesi – Michel Foulcault

Kelimeler ve Şeyler – Michel Foucault

http://www.derindusunce.org/2009/04/24/aydinlanma-modernizm-bilimcilik-ve-uzman-cehaleti

October 13, 2009 - Posted by | totoliterlik / otoriterlik

No comments yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: