ecotopianetwork

İnsan ve Hayvan Köleliği – HAYVAN HAKLARI – Nadir Bencan

Daha iki yüz yıl öncesine kadar Kuzey ve Güney Amerika’da, elli yıl öncesine kadar da pek çok Afrika ülkesinde yasalarca destekleniyordu kölelik. Bin yıllardan beri çeşitli toplumlarda, savaşlarda esir alınan erkek ve kadınlar köle olarak kullanıldı. Sırf köle edinmek için savaşlar başlatıldı. Köle edilen insanlar, ölmeyecek ve kendilerinden beklenen işleri yapabilecek kadar beslendiler, neredeyse ince kalori hesapları yapılarak. Ahır benzeri yerlerde tutuldular, evlenmelerine ve sosyal bir kimlik edinmelerine izin verilmedi. Gayrı meşru olarak doğurdukları çocukları ellerinden alındı. Hastalandıklarında, tedavi ve bakım masraflarının, maliyetlerine değip değmediğine bakıldı, değmiyorsa ölüme terk edildiler.

Eğer bugün ihtiyaç duyulsaydı, sağda solda on binlerce köle insanın yetiştirilip satıldığı, damızlık erkek kölelerin günde defalarca boşalmaya zorlandığı, elde edilen spermlerle dişi insanların hemen doğum sonrasında yeniden hamile kalmasının sağlandığı, erken doğum ile bebeklerin kuvözlerde hızlı gelişiminin sağlandığı, ilaçlı besinler ve hormon takviyesi ile sekiz-dokuz yaşında yetişkin ve güçlü kölelerin elde edildiği endüstriyel köle çiftliklerini görüyor olacaktık. Tıpkı bugünkü büyük baş hayvan çiftlikleri veya tavuk çiftlikleri gibi. Ne dinler engel olabilecekti buna, çünkü geçmişte onaylamışlardı, ne de hükümetler, çünkü geçmişte desteklemişlerdi.

Peki bunun olmasını engelleyen şey nedir? Artık kölelere ihtiyacımız olmaması mı, dinler, yani kutsal inançlarımız mı, yoksa son yüz yılda insan türünün daha yufka yürekli olmasını sağlayan bir mutasyona uğraması mı?

Bu sorunun cevabına ulaşmamızı sağlayacak bir yaklaşıma daha değinelim: Son yüz yılda, artık kürk giymeye karşı protestolar daha fazla destek buluyor. Hayvanların yük taşımada kullanılmasına karşı protestolar da öyle. Ama henüz etlerinin yenmesine karşı protestolar gereken desteği bulamıyor, neden?

Artık cesaretle şu cevabı verebilmeliyiz: Köle çiftliklerimiz yok, çünkü makineler daha ucuz ve daha sorunsuz çalışıyorlar, daha dayanıklı ve daha güçlüler. Hayvanların derilerini ve yünlerini artık zorunluluk nedeniyle kullanmıyoruz, sentetikleri çok daha ucuz ve dayanıklı. Nostaljik nedenlerle, aristokratik özenti nedenleri ile, bir süre daha kullanılabilir ama, giderek marjinalleşeceği kesin. Hayvanların güçlerini de kullanmıyoruz, çünkü makineler daha ucuz, sorunsuz ve güçlü. Besin olarak hayvanları hala kullanıyoruz, çünkü henüz sentetiklerini yapamadık. Çok kalmadı, önümüzdeki birkaç yüz yıl içinde, sentetik proteinler yapıp, içine her türlü et-balık-yumurta-süt aromalarını katıp, çok daha ucuz ve sağlıklı(!) besinler yiyebilir, ve bu yolla daha büyük karlar elde edebilir hale geldiğimizde, hayvanları belki bir tek spor için öldüreceğiz, belki de öldürmeyeceğiz, yaralayıp, yarasını sarıp doğaya bırakacağız. Bazı doğa dostu(!) balık avlayıcılarının yaptığı gibi yani. Ama bir tek şeyi, geçmişte yaptığımız gibi bugün ve gelecekte de yapabileceğiz. Hayvanlara(ve kölelere) işkence edilmesine karşı etik değerlerle protestolar geliştirebileceğiz. Dinler bunu hep yaptı. Hükümetler de. Köleliğe evet, ama kölelere işkence yapmaya hayır. Aşırı uygulamalara karşı denetimli bir kölelik, kölelerin direnişi ve vicdan sahibi hür insanların desteği sayesinde her dönemde gündemde kaldı ve köleler açısından nisbi bir rahatlama sağlanabildi.

Köleler için geçerli olan bu durum, hayvanlar için de geçerli oldu. Dinler ve hükümetler, vicdan sahibi insanların bu konudaki duyarlılıklarına her zaman tepki verdiler. Hayvanlar eşyalarımız gibidir, hiçbir hakları yoktur, ama işkence ve kötü muamele hoş görülemez. Belki cezalandırılmaz ama, en azından ayıplanır.

Avcılık Güdüsü

Diğer hayvanlarla ilişkilerde, insanın kendi türünü bile bir üretim aracı olarak gören, ekonomik yaklaşımlı bu “hükmetme-kullanma-ölümüne kullanma” tavrının dışında, bir de biyolojik altyapı vardır. İnsan türü, biyolojik olarak avcı-toplayıcı bir türdür. Diğer hayvanlara karşı davranışlarının da, ilkel haliyle, moral değerlerle bir ilgisi yoktur. Hayvanlar, et obur hayvanlar ve ot obur hayvanlar diye ikiye ayrılmazlar. Bu ayırım, ancak ilk okul birinci sınıf Hayat Bilgisi kitaplarında olur. İlle besinlerine göre ayıracaksak, hayvanlar, et yiyenler, ot yiyenler, ve hem et hem ot yiyenler diye üçe ayrılabilirler. İnsanlar binlerce yıl öncesinden beri avlanıyor ve et de yiyorlar. Bazı maymun türleri de et yiyor. Bazıları ise yalnızca meyve, tohum ve yaprak yiyor. Tavuk asıl olarak tohum yiyor ama, böcek, solucan, sinek de bulursa kaçırmıyor, hatta yumurta bulursa onu da yiyor. Keçi asla ne böcek, ne de et yiyor. Bunların hepsi biyolojik, genlere kazınmış tercihler. İnsan eğer et yeme özelliğini genlerinde taşımasaydı, daha ağzına bile koymadan, kokusu nedeniyle bir tiksinti duyup uzak dururdu etten. Yemek zorunda kaldığında da, zehirlenme veya alerji belirtileri gösterirdi. Hayır, insan et de yiyen bir türdür. Koyunlar ve atlar gibi kesici dişlerinin yanında, yırtıcılar gibi köpek dişleri de vardır, sırf bu amaçla tasarlanmış olarak.

İnsan türü tarihi gelişmesi içinde, önce hayvanları ağıllarda yetiştirmenin avlanmaktan daha kazançlı olduğunu anladı ve hayvan çiftlikleri kurdu. Her zaman el altında bulundurabiliyordu onları böylece. Sonra, daha zeki hayvanlarım neden olmasın dedi ve kendi türünden olanları da benzeri çiftliklerde tutup kullanmaya başladı. Piramitleri yapmak için yıllarca durmadan savaşıp köle temin etmek anlamsız, değil mi? Yakınlarda bir yerlerde toplarsın onları, hem üretir, hem de yeni gelenleri katarsın içlerine. Böylece piramit inşaatını besleyecek büyüklükte köle havuzların olur.

Bu sistem gelişti, çünkü çok kullanışlı idi. Bir hayvanı pek çok işte kullanabilirsin fakat, ona evinin temizliğini yaptıramazsın. Dikiş de diktiremezsin, kileri düzenlemesini de söyleyemezsin. Fakat köleye bütün bunları, hatta fazlasını yaptırabilirsin. Hem de hayvanlar ile aynı hukuki statüde. Yani etik olarak insanlara ait kabul edilen her türlü haktan yoksun olarak. Yaşama hakkı dahil. Bir tek etleri yenmiyor, o da gene genetik nedenlerle olmalı.

Peki insanlar avcı tabiatlı ise, neden binlerce yıldan beri, aynı zamanda hayvan hakları savunucuları var, köleliğe karşı çıkanlar var? Bu sorunun da yanlış açı ile sorulmuş bir soru olduğunu söylemeliyim. Başkaları için duyarlı olma, hatta üzülme, doğrudan avcılık genleri ile ilgili değildir. Ot yiyen hayvanlar da başka hayvanları öldürürler, ama yemek için değil. Bölgesini korumak için, yavrusunu korumak için, oyun için, öldürme amaçlı olmadan, mesela kaza ile ezerek, filan. Et yiyenler de, yiyeceklerinden fazlasını öldürebilirler. Kümese giren bir çakal, sağ tavuk bırakmaz, ama bir tanesini alıp götürür yemek için. Evdeki kedi, böcek ve sinekleri yakalayıp oynar, oynarken öldürür, ama yemeden bırakır. Fareyi bile öldürüp, yemeyen kediler vardır. Her büyük hayvan, keyfi yerindeyse, daha küçük bir hayvan gördüğünde(başka türden) onunla oynamak, eğlenmek ister ve bu oyunun sonunda küçük hayvan ölür. Eğer daha başlangıçta kaçıp bir yere saklanmamışsa!

Hayvan hakları deyip durmamızın nedeni, köleliğe karşı olmamızın nedeni ile aynıdır: Beynimizdeki bazı mekanizmalar. “Ayna Nöronlar”, 1996 yılında keşfedildiler. Empati yeteneğimizden sorumlular. Kendimizi karşımızdakinin yerine koyup, onun hissettiklerini hissetme yeteneğimizden. Benzer yeteneklerimizle ilgili nöronlar henüz keşfedilmeyi bekliyorlar. Biri gülünce gülmemiz, etrafta hüzünlü biri varsa hüzünlenmemiz, biri esniyorsa esnememiz gibi daha pek çok sosyal yönelimli davranışlarımızı yöneten nöronlar yani. Bunları bilmiyoruz daha.

İşte bu empati yeteneğimizle, her şey yolunda ise, hayvanların çektiği sıkıntılarla özdeşleşebiliyor ve onlara acıyoruz. Her şey yolunda değil de, mesela korkmuş veya kızmışsak, bu acıma ortaya çıkamıyor, diğer duygular daha baskın çünkü. Mesela iri bir köpek bir hayvan hakları savunucusunu kovalıyorsa, etrafta yardım edecek birileri yoksa, can havli ile kaçarken yerde çivili bir sopa bulmuşsa adamımız, köpeği yaralamasını veya öldürmesini çok az şey engelleyebilir. Eh, çok acıkmışsak ve ortada başka bir yiyecek de yoksa, mesela ıssız bir adadayız diyelim, yakaladığımız bir balığı hayvan hakları hatırına tekrar denize atmayı çoğumuz düşünmez.

Ama her şey yolunda ise; yiyecek çoksa, bir hayvan saldırısına karşı güvende isek, ve hayvan bizi bir şekilde kızdırmıyorsa, onu hem severiz, hem de onun derdiyle dertleniriz. Bu da genlerimizde vardır yani. Korku, kızma ve açlık gibi duygularımıza göre daha geri planda, ama aynı onlar gibi bir sinirsel mekanizmanın ürünü olarak ortaya çıkan bir duygudur empati.İşte bu empati duygusu, her tarihsel dönemde, özellikle mevcut durumda imkanları ihtiyaçları için yeterli görebilen insanları hayvanlar ve köleler hakkında farkındalıklarını geliştirmeye yöneltiyor. İmkanları ihtiyaçları için yeterli görmeyen haris ruhlu insanlar ise, tarsine, her dönemde gerek hayvanlardan, gerekse diğer insanlardan “daha fazla nasıl fayda sağlayabilirim”in hesabını yapmaya başlıyorlar.

Empati konusunda bütün türlerin paylaştığı bir sorun vardır. İnsan türü olarak biz, yüzlerine ve davranışlarına bakarak, memelilerin ne hissettiğini, neye niyetlendiğini anlayabiliriz. Sinir örgütlenmemiz birbirine benzer çünkü. Ama kuşlar ve balıklar için aynı şeyi söyleyemeyiz. Bir kuşun veya balığın, ne hissettiğini veya neye niyetlendiğini zar zor çıkarabiliriz gözlem ile. Sürüngenler ve böceklerle bu anlamdaki iletişimimiz ise sıfır düzeyindedir neredeyse. Nerede kaldı bakteriler, mantarlar, bitkiler. “Bitkiler mi? Onların sinir sistemi yok ki!” demek kolay. 1996’ya kadar bizim de ayna nöronumuz yoktu, unutmayalım. Bitkilerin, yaralandıklarında bütün vücutlarını etkileyen galvanik tepkiler ürettiğini biliyoruz bugün. Bu tepkiyi, bizim gibi kas-sinir sistemleri ile değil, kimyasal yollarla sağladıkları düşünülüyor. Unutmayalım ki bir bitki kromozomunda, bir hayvanınkinden kat kat fazla gen bulunur. Bunun nedeni, hayvanın kaçma olanağı varken, bitkinin kendini olduğu yerde savunmak zorunda olmasıdır. Bu yüzden çok zengin kimyasal tepkiler verme imkanlarına sahipler yani. Biz henüz bunları bilemiyor olsak da.

İşte bu empati sıkıntısı, Hangi hayvan türlerinin hayvan haklarını hak ettiği, hangilerinin bundan muaf olduğu gibi tartışmalara yol açıyor. Yani sorun, biz hangi hayvanların acı çektiğini, ya da kendi kendisinin farkında olduğunu anlayabiliyoruz, hangilerinin böyle olduğunu anlayamıyoruz noktasında düğümleniyor. Çünkü bu bilgileri almamızın objektif bir yöntemi yok elimizde. Açık olan şu ki, bize yakın türlerin acı çekme veya kendinin farkında olma duygularını daha kolay gözlemleyebiliyoruz, tür bizden uzaklaştıkça bu yeteneğimiz işe yaramaz hale geliyor. Şu—şu türlerden aşağısı acı çekme yeteneğine sahip değildir demek, açıkça bir safsatadır bugünkü bilgilerimize göre. Kanıtlanması mümkün olmayan bir tezdir.

Ne Yapmalıyız?

Bu günkü hayvan hakları hareketlerinin iki büyük çelişkisinden biri budur. İnsanın kendi yetenek sınırını, hayvanlar arasında taksonomik bir sınır gibi görmek. İkinci çelişki de, insanın aynı zamanda et yiyen, avcı bir tür olduğu gerçeğini görmezden gelmek. Bu iki çelişki çözülemediği için, hayvan hakları hareketleri marjinallikten kurtulamıyorlar bugün.

HH savunucuları, bu iki konuda kendi aralarındaki tartışmaları sonuçlandıramıyorlar ki, diğer insanlar için uyarıcı olabilsinler. Her yeni ulaşılan insan, ilk olarak bu soruları soruyor size ve kısır bir ortamda boğulup kalıyor diğer sorunlar. İlk şart ne? Vejetaryen ol! Yalnızca etten mi uzak duracağım? Valla etten uzak dursan da olur, süt, peynir, yumurta, yün, her şeyden uzak dursan da. Bu konuyu henüz tartışıyoruz biz, daha bağlayıcı bir karar vermedik. Peki sivri sineği öldürebilir miyim? Eğer sivri sineğin acı duyduğunu düşünüyorsan, öldürmemelisin. Acı çekmiyor diyorsan, sık ilacı gitsin!.. Nasıl ikna edeceğiz insanları bu durumda? Bizim ihtiyacımız olan şu anda, insanlarla bu konuları tartışmak değil, onların empati duygularına hitap etmek olmalı. Onlardaki duyarlılığı harekete geçirmek, farkındalığı artırmak olmalı.

Bugün yaşadığımız sorun, yukarıda da değindiğim gibi, ne yazık ki tek başına genetik yapılanma ile ilgili değildir. Hayvanları yalnızca yemiyor, ayrıca onlara işkence de ediyoruz. İnsanların bazıları, hani imkanları ihtiyaçlarına yeterli görmeyenler, diğer insanları ezme, haklarını gasp etme, hatta öldürme hakları olduğunu düşünüp, silah taşıyorlar. Bunlardan daha çok sayıda insan, hayvanlar için aynı şeyi düşünüyor ve bunu doğal kabul ediyor. Her iki grup da, böyle şartlandırmışlar kendilerini. Bu şartlanmışlık, empati yeteneğini ortadan kaldırıyor veya saptırıyor. Üniversitelerde hayvan deneyleri bu sayede yapılabiliyor. Kurban zamanı hayvan katliamı, kan gölleri bu sayede bayram havasında kutlanabiliyor. İşte bu şartlanmaları kaldırabildiğimiz ölçüde, hayvanlar için ciddi iyileşmeleri sağlamanın ortamını yaratmış olacağız. Zor da değil, inanın. Kartopunun çığa dönüşmesi gibi büyüyecektir doğru esaslara oturmuş bir hareket.

Biliyoruz ki, dünyada köleliği Spartaküs filan kaldırmadı. Teknolojik gelişme kaldırdı, üretim araçlarının ve üretim ilişkilerinin gelişmesi. Ama Spartaküs gibilerin direnişleri olmasaydı, sadece biçim değiştirip daha yüz yıllarca da sürebilirdi, mesela Güney Afrika Cumhuriyetinde olduğu gibi. Aynı şekilde bilmeliyiz ki, hayvanların insanlarla eşit haklara kavuşması bugün için ütopyadır. Ama bu konuda yetenekleri gelişmiş, durumları uygun olan insanlar, gerek aktivist, gerek pasifist yöntemlerle, her fırsatta hayvan hakları konusunda toplumsal farkındalığı artırmaya çalışmalı, bireysel veya örgütlü tepkisini koymalıdır ki, geleceğin özgür hayvan dünyasının gelişini hızlandırsın ve o dünyayı bugünden şekillendirebilsin. O ütopyayı canlı bir hedef olarak ayakta tutabilsin. O gün geldiğinde, Hazır bir zihinsel altyapı ve deneyimli kadroların varlığı, hiç olmazsa birkaç on yıl kazandıracaktır hayvan dostlarımıza.

Bunu sağlamak için de, çekinmeden şunları söyleyebilmeliyiz insanlara:

1. Hiçbir canlıya zarar vermemeliyiz! Hayvan veya bitki olsun, sadece bireysel ihtiyacımız kadar, ve ona zarar vermeden tüketmeye özen göstermeliyiz. Bütün dinlerin ve vicdan sahibi büyük beyinlerin öğretisidir bu.

2. Yapabilen yalnızca bitki yesin, yapabilen bitki ve hayvan ürünleri yesin, yapamayan et de yesin ama bireysel tüketim esasına göre yesin. Kendi balığını tutup yesin, kendi tavuğunu kesip yesin. Ama her şekilde endüstriyel hayvan ve bitki üretiminden uzak durmamız gerekir. Kırk günde iki buçuk kilo ağırlığa ulaştırılıp, on binlercesi bir arada kesime gönderilen tavuklardan, bir ağ ile yüz binlercesi birden yakalanan balıklardan, genetiği değiştirilmiş tohumlardan üretilen, bir dönümden ilaçlar, enzimler ve hormonlarla 80 ton üretilen domatesten değil. Balık tutuyorsan, ancak kendin ve çocukların için tut, komşuların için değil. Balık istiyorlarsa, komşuların kendileri tutsunlar. İkram edeceksen, sen kendi balığından ikram et, denizinkinden değil. Hele para ile satmak veya takas için avcılık, asla! Alternatif beslenme imkanın varsa, spor için avcılık asla! Bir tavuğun yumurtasını alıyorsan, bir koyunun sütünü alıyorsan, karşılığında ona bir şeyler verdiğinden, ama değeri kadar verdiğinden emin ol. Yani çalma, gasp etme! Ona yeteri kadar dinlenme süresi tanı. Vücudu kendisini toparlayabilsin.

3. İnsan türünün hiçbir hayvana zarar vermeden yaşaması mümkün değildir. Elimizi yıkarken bile milyonlarca bakteriyi öldürüyoruz. İki damla limon yalasak, ağzımızdaki yüz binlerce bakteri ve mantar ölür, bir o kadarı da sakat kalırlar. Evet, bakteri ve mantarların ölmeyip de sakat sakat sürünmeleri fikrine ne kadar yabancıyız, değil mi? Tükürük bezlerimizin, mide asidimizin ve bağırsaklarımızdaki yararlı bakterilerin görevleri arasında, istenmeyen mikro organizmaları öldürmek de var. Tabiattaki besin zincirinin dışına çıkmadıkça, öldürmek ve ölmekten kurtulamayız maalesef. Ne zaman besin zincirinin dışına çıkarırsak kendimizi, yani besinimizi kendimiz sentetik olarak üretip, diğer canlılara da besin olmayacağımız ortamı yaratırsak, işte o zaman diğer canlılardan ayrı, artık bir hayvan olmayan, hayvanlara ve bitkilere zarar vermeden yaşayabilen bir canlı oluruz. Bu mümkün mü, mümkünse bile gerek var mı, bilemem. Ama objektif değerlendirme bunu gösteriyor.

4. Çağımızda, bu farkındalığı gösteremeyen, çevresine karşı duyarsız ve kayıtsız insanlara karşı ciddi bir uyarma- uyandırma kampanyası yürütmemiz gerekir. Özellikle de interneti ve görsel basını kullanarak. Negatif şartlanmaları kırmak ve gerçek görüşü ortaya çıkarmak için gereken her şeyi yapmayı görev edinmeliyiz. Gerçekten zor değil. Bu konuda gerek dinsel metinlerde, gerek etik metinlerde yığınla birikmiş malzeme bulunur ve hepsi de sıradan insanların empati duygusuna hitabeden değerli malzemeler içerir. Günümüz şartlarına göre yeni yeni malzemeler de bulmalıyız şüphesiz. Bilimsel gelişmeleri bu açıdan değerlendirmek, var olan imkanların kullanılması, hemen ve acilen kullanılması için kampanyalar yürütmek, aktif bir kamuoyu oluşturmaya çalışmak bugün ne zordur, ne de fazla vaktimizi alır. Az bir çaba ile, ama kolektif bir çaba ile bu kadarını başarmak mümkündür. Önce teorik olarak sorunu sağlam bir zeminde ele alalım, sonra da insanların empati duygularına hitabetme yollarını araştırıp bulalım, bu kadardır görev.

Nadir Bencan
http://hayvanozgurlugu.com/news.php?extend.555

August 23, 2010 - Posted by | türcülük, doğa / hayvan özgürlüğü

No comments yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: